Hayatımızın en kalıcı öğrenmeleri bir sınıf içinde not aldığımız bilgilerden ziyade bizzat içinde bulunduğumuz deneyimlerle gerçekleşir. Bir problemi çözerken yaşadığımız içsel duygular, bir tartışma sırasında fark ettiğimiz düşünceler ya da bir başarının ardından gelen heyecan… Tüm bunlar deneyimsel öğrenmenin hayatımızda ne kadar etkili olduğunun ispatı.
Önce Hayal Et: Bir Öğrenme Deneyimi Nasıl Tasarlanır?
Kolb’ün deneyimsel öğrenme döngüsü öğrenmenin sadece bilgiyi ezbere öğrenmekle değil, onu deneyimlemek, düşünmek, kavramsallaştırmak ve uygulamakla gerçekleşebileceğini anlatır. Bu döngü öğrenmenin aktif bir süreç olduğunu söyler.
Deneyimsel öğrenmenin planlama süreci bir film senaryosu oluşturmak gibidir; önce bir öğrenme öyküsü (film fikri), sonra epizodlar (sahneler), ardından her bir olay/etkinlik (aksiyonlar) tasarlanır.
Bu yapılandırılmamış hayal etme süreci öğrenenin zihninde gelecekte yaşamak istediği deneyimlerin kabaca planlanmasını sağlar. Burada asıl olan öğrenmenin kişinin bizzat kendisi tarafından duygularının, merakının, önsezilerinin işin içine katılarak bu hayali kurmasıdır. İşte bu, Kolb’ün “aktif katılım” ilkesinin somut bir yansımasıdır.
Planlama: Gelecekteki Öğrenmeleri Şimdiden Çözümlemek
Planlama bir öğrenme deneyiminin süreçsel ve yapısal olarak kurulmasıdır. Katılımcı öykü, sahneleme ve olay/etkinlik olarak adımladığı bir gelecek deneyim yapısı kurgular. Bu yapı aynı zamanda bireyin geleceğe dair niyetlerini, beklentilerini ve hedeflerini de somutlaştırır.
Bu aşamada film dünyasından “sinopsis” ve “tretman” kavramları dikkat çeker. Örneğin, bir yabancı dil öğrenme deneyimi tasarlayan biri bu deneyimi önce genel hatlarıyla (sinopsis), sonra ayrıntılı etkinliklerle (tretman) planlar. Film izleme, podcast dinleme, bir söyleşiye katılma gibi olaylar, bu metin içinde planlanmış sahneler gibidir.
Planlama sürecinde dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da bu yapıların zamansal boyutudur. Bazı öğrenme deneyimleri yıllarca sürebilir (bir akademik kariyer gibi), bazıları ise bir günlük bir etkinlik üzerine oluşturulur. Planlama yoluyla bu zaman çerçeveleri belirlenir, bu çerçeveler metnin zamana uyarlanmasına da yardım eder.
Tasarlama: Bağlamlar ve Senaryo
Tasarım aşaması deneyimi sınırlayan koşulları, yani “bağlam”ları tanımlamayı sağlar. Mekân, zaman, kişiler, teknolojik imkanlar, duyulara hitap edecek unsurlar bu bağlamlar içinde desteklenir.
Daha sonra “senaryo” kavramı devreye girer. Filmde senaryo karakterlerin, diyalogların ve sahne geçişlerinin belirlenmesidir. Öğrenme deneyimi senaryosu da hangi sırada, kimlerle, hangi materyalle, hangi duyuları işe katar, hangi duygu durumunda öğrenmenin gerçekleşeceğini belirler.
Bu senaryo aynı zamanda bir olay örgüsüne dayanır: Kurma, çatışma ve çözülüm. Bir problemi anlamak (kurma), alternatif çözümler düşünmek (çatışma) ve bir karara varmak (çözülüm) öğrenmenin dramatik yapısını oluşturur. Bu yapı deneyimin hem anlamlı hem de unutulmaz olmasını destekler.
Deneyim yaşanırken onun kaydedilmesi, izlenmesi ve daha sonra değerlendirilmesi, öğrenmenin tamamlanması açısından önemli bir aşamadır. Kolb’ün döngüsüne göre “yansıtmalı gözlem” ve “kavramsal anlamlandırma” aşamasına paraleldir.
Deneyim sırasında yaşanan duygular, yapılan yanlışlar, kazanılan içgörüler düşünsel açıdan değerlendirilirse, birey bu deneyimi hem anısal belleğinde biriktirir hem de anlamsal belleğine aktararak hayat boyu kullanmayı garantiler.
Kolb’ün Teorisine Biraz Daha Yakından Bakalım
David A. Kolb’un 1984 yılında geliştirdiği deneyimsel öğrenme kuramı, bireyin doğrudan deneyimlerden öğrenme sürecine odaklanır. Kolb’a göre öğrenme, dört aşamalı bir döngü şeklinde işler:
- Somut Yaşantı
- Yansıtıcı Gözlem
- Soyut Kavramsallaştırma
- Aktif Deneme
Döngü şeklinde ilerleyen bu öğrenme süreci bireyin öğrenmeyi içselleştirmesini ve öğrendiklerini yaşamına katmasını sağlar. Deneyimsel öğrenme bu sebeple bilgi edinmenin yanı sıra davranış değişikliğini de mümkün kılar.
Yetişkin Eğitiminde Neden Bu Kadar Etkili?
Yetişkinler soyut teorilerden ziyade yaşamla bağlantılı, anlamlı ve doğrudan uygulamaya geçirebilecekleri öğrenmelerle beslenirler. Bu noktada Kolb’ün döngüsü, onların ihtiyaçlarına birebir hizmet eder..
Deneyimsel öğrenmenin yetişkin eğitiminde öne çıkan faydaları:
- Motivasyonu artırır
- Öz-farkındalığı geliştirir
- İçselleştirme sağlar
- Anında uygulanabilir bilgi üretir
Deneyimsel öğrenme bireysel gelişimden başka kurumsal gelişim için de güçlü bir yoldur. Ekip içi iletişim, liderlik becerileri, problem çözme ve yaratıcılık gibi soyut yetkinliklerin edinilmesinde klasik sınıf içi eğitimlerden çok daha etkili kazançlar sağlar.
Örneğin bir takım çalışması deneyimi sırasında yaşanan gerilimler, ekip üyelerinin rollerine dair güçlü içgörüler fark etmelerini sağlar. Bu içgörü teorik bir modelin anlatımından çok daha kalıcıdır. Çünkü kişi yalnızca duymaz aynı zamanda yaşar.
Bugünün iş dünyasında davranış bilgiden daha önemlidir. Deneyimsel öğrenme ise bilgiyi davranışa dönüştüren en güçlü araçtır.
Adada Bir Gün: Doğada Deneyimsel Öğrenmenin Bir Yansıması
Bu kuramı pratiğe döktüğümüz alanlardan biri “Adada Bir Gün” adlı atölyemizdir. Katılımcılar burada doğayla iç içe, gerçek yaşamın ritmiyle uyumlu bir öğrenme deneyimler. Adanın sessizliği, doğanın canlılığı ve grup içindeki etkileşim öğrenmeyi zihinsel, bedensel ve duygusal bir sürece çevirir.
Örneğin bir katılımcı basit bir doğa yürüyüşü sırasında kendi hayatındaki karar süreçlerini düşündüren taşları toplarken aslında “aktif deneyim” yaşamaktadır. Ardından grup paylaşımında bu taşların onun için anlamını ifade ederken “yansıtıcı gözlem” yapar, bu deneyimi kendi hayatıyla ilişkilendirdiğinde “soyut kavramsallaştırma” deneyimler. Ve ertesi hafta iş hayatında daha bilinçli kararlar almaya başlar ve döngü “aktif deneme” ile tamamlanır.
Bu tür öğrenme ortamları bireyin bilgi edinmesiyle birlikte kendiyle de derin bir temas kurmasına yardım eder. Çünkü doğa yargılamaz; sadece deneyimlemeye hizmet eder. Ve deneyimlenen her şey kişinin kendi özel dünyasına hizmet eder.
Anlatmak yerine yaşatmak isteyen herkes için deneyimsel eğitim; bir yöntemden ziyade bir öğrenmeye davettir:
Hayatının senaryosunu yazmaya var mısın?